مناسک معنوی حج که در آئین اسلام فرصتی بی بدیل برای تزکیه ی نفس انسان هاست و انجام آن مؤکد پیام-آورِ اسلام بوده است، در زمانی کوتاه پس از درگذشت رسول خدا به ابزاری برای جهت دهی به اهداف سیاسی حاکمیت و نیز مخالفان آن مبدل شد. تناقض رویکرد عامه ی مسلمانان به حج با آنچه که هدف طبقه ی حاکم و گروه های رقیب آن از حج گذاری بوده است این پرسش را در ذهن ایجاد می کند که موسم حج در مناسبات عباسیان و حسنیان چه جایگاهی داشته است و شیوه های بهره برداریِ این دو رقیب کهن از موسم حج چگونه بوده است؟ دستاورد پژوهش حاضر که به روش توصیفی- تحلیلی و در محدوده ی زمانی سال های آخر حکومت مروانیان تا اتمام اولین دوره ی قیام های سادات حسنی انجام گرفته است، نشان می دهد که اتحاد حسنی- عباسی در اواخر دوره ی مروانی باعث شد تا آنان از موسم حج برای دیدار، تجدید پیمان و برنامه ریزی علیه حاکمیت بهره گیرند. ضمن آنکه هریک از طرفین از این فرصت برای دریافت هدایای هواداران و جذب حامیان نیز استفاده کردند. با آغاز حکومت عباسیان، این موسم به فرصتی برای کنترل فعالیت های سیاسی سادات حسنی از سوی حاکمیت بدل شد، درحالی که در این ایام برای حسنیان و حامیان آنها طیفی از اهداف، از ممانعت از ایجاد التهاب در مناسبات، تا جذب حامیان و برنامه ریزی برای ترور و حذف فیزیکی خلیفه قابل شناسایی است.

کلمات کلیدی