چکیده زمینه و هدف: تصویر مرگ به‌مثابه موجودی چنگال‌دار در بیت «وإِذَا المَنِیَّةُ أَنْشَبَتْ أَظفارَها / أَلْفَیْتَ کلَّ تَمِیمةٍ لا تَنْفَعُ» از شاعر عرب «هُذَلی» جایگاهی مرجع در آموزش استعاره در بلاغت عربی و فارسی یافته است. این تصویر، که مرگ را موجودی درنده و شکارچی نشان میدهد، از آغاز در گونه‌های مختلف شعر فارسی با تعبیرهای گوناگون به کار رفته و در گذر زمان، از حوزۀ بلاغت عربی به بلاغت فارسی راه یافته است. بررسی چگونگی انتقال این تصویر و نقش آموزشی و ادبی آن در آثار بلاغیان و شاعران، هدف اصلی این پژوهش است. روش تحقیق: پژوهش حاضر به شیوۀ کتابخانه‌ای و با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل ۲۵ منبع از آثار بلاغی علم بیان فارسی و نمونه‌هایی از شعر کلاسیک و معاصر شاعران برجسته است. داده‌ها با تمرکز بر سیر تاریخی، بلاغی و معنایی عبارت «چنگال مرگ» گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها: بیت مورد نظر از قرن پنجم هجری در آثار بلاغی عربی حضور یافته، سپس در بلاغت فارسی با هدف تبیین انواع استعاره، تمایز میان استعاره‌ها و نقد دیدگاه‌های بلاغیان مطرح شده است. جایگاه بیت در آثار به‌صورت عبارت، مصراع، دو بیت پیاپی، جمله‌های مشابه و معادلهای فارسی دیده میشود که بیشترین بسامد به کاربرد کامل بیت اختصاص دارد. در سیر تاریخی از دوره‌ قاجار تا امروز، این بیت برای توضیح استعارۀ مکنیۀ تخییلیّه و آرایۀ تشخیص به‌کار رفته و مبنای تحلیل آراء بلاغیان کلاسیک بوده است. در شعر فارسی نیز این استعاره از تصویر ناتوانی انسان در برابر مرگ تا معنای رهاییبخش در عرفان و جلوۀ اندوه رمانتیک در شعر معاصر تحول یافته است. نتیجه‌گیری: تعبیر «چنگال مرگ» از مهمترین عناصر توصیفی پایدار در تحلیل استعارۀ مکنیۀ تخییلیّه، اضافۀ استعاری و آرایۀ تشخیص در آثار بیان است و در شعر فارسی از

کلمات کلیدی