تنش‌های ناشی از کمبود آب و محدودیت عناصر غذایی، به ویژه در شرایط خشک و نیمه‌خشک، پیامدهای شدیدی بر عملکرد محصول دارند. بنابراین شناسایی و به‌کارگیری راهکارهای نوین جهت افزایش تحمل گیاهان در برابر عوامل تنش‌زا از اهمیت ویژه ای برخوردار است. گیاه کینوا تحمل زیادی در برابر تنش‌های خشکی و شوری دارد و به خوبی قابلیت رشد در خاک‌های فقیر را دارد. تحمل بالای این گیاه به تنش‌های شوری و خشکی موجب شده است که این گیاه سازگاری بالایی به شرایط مختلف اقلیمی داشته باشد. بنابراین می‌توان از کینوا به‌عنوان گیاهی مناسب برای ارتقای امنیت غذایی و دستیابی به کشاورزی پایدار استفاده کرد. مطالعۀ حاضر طی سال زراعی 1398 در دو مزرعۀ تحقیقاتی دانشگاه بیرجند و دانشگاه فردوسی مشهد انجام شد. آزمایش‌ها به صورت اسپلیت فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار انجام شد. در این پژوهش، رژیم‌های آبیاری (50، 75 و 100 درصد نیاز آبی) به ‌عنوان کرت اصلی و ترکیب تیماری ورمی کمپوست (صفر و 5 تن در هکتار) × سطوح گابا (صفر، 5 و 10 میلی‌گرم در لیتر) به عنوان کرت فرعی در نظر گرفته شدند. شاخص‌های رشدی در شش مرحله اندازه‌گیری و در مراحل گلدهی کامل و رسیدگی فیزیولوژیکی به‌ترتیب محتوای مالون‌دی آلدهید، عملکرد دانه و محتوای اسیدهای آمینه بررسی شدند. نتایج نشان داد که افزایش شدت تنش خشکی باعث کاهش ارتفاع بوته، شاخص سطح برگ، سرعت رشد محصول و سرعت رشد نسبی شد. سرعت رشد محصول در بیرجند در شرایط تأمین 100 درصد نیاز آبی گیاه با افزایش 26/7 درصدی نسبت به تأمین 50 درصد نیاز آبی گیاه ثبت شد. با این وجود کاربرد گابا و ورمی کمپوست بر صفات مذکور اثر معنی‌داری داشت. نتایج مشابهی نیز برای ایزولوسین، لیزین، فنیل آلانین، ترئونین و تریپتوفان ثبت شد. واکنش مثبت در خصوص ویژگی‌های رشدی و اسیدهای آمینه در دانه کینوا پس از استفاده از ورمی کمپوست مشاهده شد. در شرایط تنش خشکی شدید، کاربرد گابا اثر قابل توجهی بر کاهش محتوای مالون دی آلدهید (15/6 درصد) داشت. به دنبال کاربرد تلفیقی ورمی کمپوست و گابا، بالاترین محتوای ایزولوسین (5/25 گرم در 100 گرم)، لیزین (6/29 گرم در 100 گرم)، متیونین (2/19 گرم در 100 گرم) و فنیل آلانین (3/21 گرم در 100 گرم) زمانی به‌دست آمدند که 5 تن ورمی کمپوست در هکتار به همراه 10 میلی گرم بر لیتر گابا مورد استفاده قرار گرفت. در شرایط تنش خشکی، استفاده از گابا به تنهایی یا در ترکیب با ورمی کمپوست به طور معنی‌داری اثرات نامطلوب تنش خشکی بر متابولیسم لیپیدها و تجمع اسیدهای آمینه را کاهش داد. بر اساس نتایج می‌توان بیان نمود که گیاه کینوا با تحریک تجمع اسیدهای آمینه، تحمل خود را نسبت به تنش خشکی افزایش می‌دهد. بنابراین، استفادۀ همزمان از 5 تن در هکتار ورمی کمپوست و10 میلی‌گرم بر لیتر گابا برای بهبود عملکرد کینوا در برابر تنش آبی، به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک توصیه می‌گردد.

کلمات کلیدی