امروزه رخدادهای فرین اقلیمی در نتیجه تغییر اقلیم افزایش‌یافته است که به دلیل خسارات و آسیب‌های جانی و مالی گسترده، مطالعه آن‌ها مورد توجه بسیاری از محققین قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر، بررسی روند فرین‌های بارشی در ۱۳ ایستگاه همدیدی واقع در نیمه شرقی ایران طی دوره آماری 2024-1977 و تأثیر دما بر حداکثر بارش یک‌روزه است. برای این منظور، داده‌های بارش و دمای روزانه از سازمان هواشناسی کشور دریافت شدند. با استفاده از نرم‌افزار RclimDex، 11 شاخص‌ فرین بارشی مشخص‌شده توسط کارگروه تخصصی آشکارسازی و شاخص‌های تغییر اقلیم (ETCCDI)، مورد بررسی قرار گرفتند و شیب ‌خط روند آن‌ها محاسبه شد. علاوه بر آن، تأثیر افزایش دما بر بیشینه بارش یک روزه طبق معادله کلاسیوس-کلاپیرون مشخص شد. نتایج نشان داد که شیب خط روند حداکثر بارش یک روزه (RX1day) تنها در ایستگاه چابهار معنادار است که مقدار آن از 73 م.م. در دوره پایه(2000-1977) به 107 م.م. در دوره اخیر(2024-2001) افزایش یافته است. شیب خط روند حداکثر بارش پنج روزه (RX5day) در هیچ ایستگاهی معنادار نشد. همچنین شیب خط روند نمایه ساده شدت روزانه (SDII) تنها در ایستگاه چابهار معنادار است، ولی در 69 درصد از ایستگاههای مورد مطالعه مقدار این شاخص در دوره اخیر بیش از دوره پایه است. بطور میانگین تعداد روزهای با بارش حداکثر 10 ، 20 و 30 م.م. (R10mm، R20mm و R30mm) در دوره اخیر نسبت به دوره پایه افزایش یافته است ولی تغییرات شیب خط روند آنها در هیچ ایستگاهی معنادار نشد. کاهش شیب خط روند حداکثر روزهای متوالی خشک(CDD) در ایستگاه طبس معنادار و تغییرات در سایر ایستگاهها معنادار نبودند. با این حال، میانگین تعداد روزهای خشک در دوره اخیر 270 روز بوده است که حدود 5/4 روز بیشتر از دوره پایه است. شاخص روزهای متوالی‌تر (CWD) در 10 ایستگاه کاهشی برآورد شد ولی شیب خط روند هیچیک از آنها معنادار نبودند. افزایش شیب خط روند شاخص روزهای خیلی تر (R95p) و فوق‌العاده تر(R99p) تنها در ایستگاه چابهار معنادار تشخیص داده شد و در سایر ایستگاهها تغییرات معنادار نبودند. کاهش شیب خط روند شاخص مجموع سالانه بارش روزهای تر (PRCPTOT) در ایستگاههای بیرجند، کرمان، مشهد، سبزوار، زابل و تربت حیدریه معنادار و تغییرات در سایر ایستگاهها معنادار نبودند. اگرچه مطابق معادله کلاسیوس-‌کلاپیرون، به ازای هر یک درجه سلسیوس افزایش دما، مقدار آستانه بارش‌های فرین حدود 7 درصد افزایش می‌یابند اما این شاخص برای شرق کشور در دوره 2024-1977 برای بیشینه بارش‌های یک‌روزه (Rx1day) 2/1 درصد برآورد شد. نتایج نشان داد که اگرچه در اغلب ایستگاه‌های مورد مطالعه شیب ‌خط روند شاخص‌های فرین کاهشی است ولی بیشینه مطلق آن‌ها در دوره اخیر افزایش‌یافته است. نتایج این پژوهش می‌تواند برای برنامه‌ریزی‌های بلندمدت در حوزه سازگاری با تغییر اقلیم در بخش‌های منابع آب، کشاورزی و مدیریت مخاطرات جوی و اقلیمی مورداستفاده قرار گیرد.

کلمات کلیدی