ارتقاء کیفیت محیط شهری در جهت تحقق عدالت فضایی و بهبود شرایط کالبدی در سطح محلات شهری، به‌ویژه در سکونتگاه‌های غیررسمی که با کمبود خدمات و ناهماهنگی‌های فضایی و کالبدی مواجه‌اند، از اهمیت زیادی برخوردار است. هدف این پژوهش، تحلیل نابرابری‌های فضایی و کالبدی و ارتقاء کیفیت محیط شهری از طریق تعادل‌بخشی میان کاربری‌های خدماتی، ساختار کالبدی و نیازهای ساکنان در محله خواجه‌ربیع مشهد می‌باشد. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و ماهیت آن کاربردی است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای، بازدید میدانی، و تحلیل شبکه در محیط GIS گردآوری و تحلیل شده‌اند. ابتدا وضعیت موجود محله از منظر شاخص‌های کالبدی و توزیع کاربری‌ها بررسی گردید و سرانه کاربری‌های خدماتی با چهار منبع استاندارد (منابع علمی، طرح جامع، طرح تفصیلی و میانگین سرانه شهر مشهد) مقایسه شد. سپس با استفاده از تحلیل شبکه و هم‌پوشانی لایه‌های اطلاعاتی کالبدی و خدماتی، مکان‌یابی بهینه کاربری‌ها و فضاهای شهری به منظور کاهش نابرابری و ارتقاء کیفیت محیط انجام شد. نتایج نشان داد کاربری‏های فضاهای سبز و درمانی دارای کمبود هستند؛ بنابراین این دو نوع کاربری به‌ترتیب در اولویت نخست و دوم توسعه محله قرار دارند. کاربری‌های فرهنگی و مذهبی در وضعیت نسبتاً متعادل و کاربری‌های ورزشی و آموزشی در وضعیت مناسب‌تری قرار دارند. همچنین تحلیل شبکه نشان داد بخش‌های مرکزی، شرقی و غربی محله دارای ضعف کالبدی و فضایی در دسترسی به خدمات هستند. بر این اساس، پلاک‌های اراضی بایر، نزدیک به مراکز جمعیتی، دارای دسترسی مطلوب به شبکه‌های ارتباطی و مطابق طرح تفصیلی، به‌عنوان نقاط اولویت‌دار توسعه کالبدی و خدماتی معرفی می‌شوند.

Keywords