تحلیل دقیق بسیاری از رویدادهای تاریخی نیازمند به‌کارگیری رویکرد میان‌رشته‌ای است، چرا که موضوعات فراوانی صرفاً با کمک علوم دیگر به ویژه علوم تجربی، پاسخی روشن و قابل اطمینان می‌یابند. ازاین‌میان، علوم پزشکی و روانشناسی می‌توانند بسیاری از مناقشه‌های دیرپای تاریخی در مورد انگیزه‌های پنهان رفتار افراد یا علل مرگ اشخاص را، پایان دهند. نمونه‌ای از این مناقشه‌ها، مسئلهٔ مرگ محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه (1259-1313 ق/1843-1896 م) از چهره‌های برجستهٔ علمی- سیاسی دوره قاجاریه است. مرگ یکباره ی او به دو عامل کاملاً متفاوت یعنی سکته و مسمومیت به دست رقیب سیاسی‌اش، یعنی امین‌السلطان، نسبت داده شده و منابع نیز داده‌های کافی در تأیید هر یک از این دو گمانه ارائه داده‌اند. اطلاعات منابع و تحلیل برخی پژوهش‌ها مؤید سودای صدارت‌اعظمی و رقابت و منازعه سخت اعتمادالسلطنه با صدراعظم وقت، امین‌السلطان و مسمومیت به دست اوست، و از سوی دیگر یادداشت‌های منظم روزانه اعتمادالسلطنه داده‌هایی ریز از بیماری‌ها و عوارض آنها در 15 سال پایانی زندگی او به دست می‌دهند که می‌تواند مؤید سکتهٔ وی باشد. پژوهش حاضر برای نخستین‌بار با جمع آوری و عرضه ی نشانه‌های بالینیِ بیماری و مرگ اعتمادالسلطنه به پزشک متخصص، منابع علم پزشکی و سامانه هوش مصنوعی، آشکار می کند که مرگ او به احتمال بسیار به سبب ایست قلبی ناشی از دیابت پیشرفته بوده است. بنابراین، گمانه ی مسمومیت او بر پایه علم پزشکی قابل دفاع نیست.

کلمات کلیدی