فردوس (تون تاریخی) شهری کهن در جنوب خراسان است که در دورهی صفویه (حک. ٩٠٧ -١١٣٥ق) تغییراتی چشمگیر را تجربه کرد. این شهر از حدود نیمهی دوم سدهی دهم به مرکز جنوب خراسان (شامل قائنات، طبس، جنابد/گناباد و تون) مبدل شد و این جایگاه را تا پایان این سلسله حفظ کرد. ارتقای این شهر پیرامونی به جایگاه مرکزیت سیاسی و نظامی جنوب خراسان در دورهی صفویه و زمینه و علل آن، مسئلهای مغفولمانده در پژوهشهای تاریخی ایران است. این مقاله، با روش توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابع تاریخی و شواهد باستانشناسی، نخست روند تبدیل تون از جایگاهی حاشیهای به موقعیتی محوری در جنوب خراسان را آشکار میکند و سپس زمینه و عوامل ارتقای آن را مورد تحلیل قرار میدهد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که این تحول نهتنها نتیجهی تغییر در ساختار خاور ایران و فروپاشی ایالت قهستان تحت سیاست دولت تازهتأسیس صفویه، بلکه حاصل ترکیبی از ملاحظات مذهبی (تشیع ساکنان تون پیش از رسمیت یافتن آن)، جغرافیایی (جای داشتن در میانه جنوب خراسان و در مسیر مواصلاتی خراسان با ایالات جنوبی کشور)، امنیتی (دارای دژی مستحکم در برابر تاخت و تاز مکرر ازبکان) و سیاسی (برآمدن حاکمانی شاخص همچون سلیمان خلیفه ترکمان و ملک محمود سیستانی) بوده است. با این وصف، مرکزیت تون/ فردوس در دورهی صفوی را نمیتوان پدیدهای تصادفی و بر پایهی عاملی یگانه دانست؛ این امر حاصل امتیازاتی چندلایه و فرایندی هدفمند در راستای اقتضائات حکومت صفویان بوده است.

کلمات کلیدی