پدیده حاشیه‌نشینی در ایران به‌عنوان یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های اجتماعی و شهری، حاصل برهم‌کنش عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، نهادی و فضایی است که به‌صورت متقابل یکدیگر را تقویت کرده و چرخه‌های بازتولید و گسترش حاشیه نشینی را شکل می‌دهند. هدف این پژوهش تحلیل سیستمی پویایی‌های عوامل موثر بر حاشیه‌نشینی و شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر آن در راستای سیاستگذاری کارآمد شهری است. روش تحقیق مطالعه بر مبنای تحلیل سیستمی بر بر اساس مدل شش‌مرحله‌ای داپس (DAPS) طراحی شد که امکان درک مسئله، شناسایی پیچیدگی‌ها، کشف روابط علی، ساده‌سازی تعاملات، استخراج متغیرهای کلیدی و طراحی مداخلات سیاستی را فراهم می‌آورد. داده‌های پژوهش از دو منبع اصلی گردآوری شد: مرور نظام‌مند 66 مقاله و پژوهش علمی و سیاستی و تحلیل مصاحبه‌های کیفی با 40 نفر از خبرگان و ساکنان مناطق حاشیه‌ای. طی 3 مرحله پالایش عوامل در نهایت 70 عامل موثر بر حاشیه نشینی شناسایی شد. عوامل شناسایی شده با استفاده از ماتریس اثرات متقابل و تحلیل شبکه‌ای در نرم‌افزارهای UCINET و Pajek، روابط علی میان متغیرها ارزیابی و شش زیرسیستم کلیدی شناسایی گردید. این زیرسیستم‌ها در قالب نمودارهای انباشت ـ جریان و حلقه‌های بازخوردی در نرم‌افزار ونسیم مدل‌سازی شدند. نتایج نشان داد حاشیه‌نشینی یک پدیده چندسطحی و خودتشدیدشونده است که ماحصل و برایند این شش زیر سیستم و 16 زیر سیستم فرعی آن است. تحلیل ساختاری اثرگذاری/ اثرپذیری عوامل در نرم افزار میک مک نشان داد که «سیاست‌های کلان توسعه‌ای نامتوازن»، «تمرکزگرایی منابع و ساختارها» و «ضعف در آموزش‌های مهارتی» مهمترین عوامل پیش‌ران‌های و «مهاجرت» به‌عنوان عامل دوگانه یا واسط نقشی کانونی و کلیدی در شکل گیری و تثبیت حاشیه نشینی دارند. بر این اساس، مقاله تأکید می‌کند که حاشیه‌نشینی تنها زمانی مهار و کنترل می‌شود که مداخلات کوتاه‌مدت و میان‌مدت در سطح خرد و میانی، با اصلاحات نهادی و ساختاری در سطح کلان هم‌افزا شوند. چنین رویکردی می‌تواند چرخه بازتولید حاشیه‌نشینی را متوقف کرده و مسیر ادغام اجتماعی و توسعه پایدار شهری را هموار سازد.

کلمات کلیدی