پیشینه پژوهش و هدف: فعالیت‌های انسانی به ویژه معدن‌کاوی موجب افزایش غلظت عناصر با پتانسیل سمّیت در خاک می‌شوند. هدف این پژوهش تعیین میزان کروم کل، نیکل، کبالت و کروم (VI) و ارزیابی میزان آلودگی خاک و گیاه شال‌دم و آلودگی خاک و توزیع کروم (VI) در بین خاکدانه‌های با اندازه‌های متفاوت اطراف معدن کرومیت سبزوار در شمال شرق ایران بود. روش ها: تعداد 30 نمونه‌ خاک (عمق 0 تا 15 سانتی‌متر) در فواصل 350 متری اطراف معدن کرومیت تا فاصله 10 کیلومتر در جهت باد غالب (شرقی-غربی) جمع‌آوری شده و غلظت عناصر مورد بررسی در خاک و گیاه اندازه‌گیری شد. همچنین، مقدار کروم (VI) در شش کلاس اندازه خاکدانه‌ها (4 تا 2، 2 تا 1، 1 تا 5/0، 5/0 تا 25/0، 25/0 تا 05/0 و کوچک تر از 05/0 میلی‌متر) تعیین شد. نتایج: میانگین غلظت کروم، نیکل و کبالت در خاک‌های اطراف معدن بیشتر از حد مجاز استاندارد جهانی بود، همچنین میانگین غلظت کروم (VI) 26/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم بود که در برخی نقاط بیشتر از حد مجاز سازمان محیط زیست ایران بود. مقایسه غلظت کروم در خاکدانه-های مختلف نشان داد که غلظت آن در خاکدانه‌های ریز بیشتر بود و بیشترین و کمترین غلظت کروم در خاکدانه‌های با قطر کمتر از 05/0 و 4 تا 2 میلی‌متر مشاهده شد. بر اساس شاخص‌ زمین انباشتگی کروم در کلاس آلودگی متوسط بود و شاخص غنی‌شدگی به صورت Cr > Ni > Cr(VI) > Co به‌دست آمد. همچنین شاخص بار آلودگی، بیان گر کلاس آلوده (88/1) بود. علاوه بر این، بررسی فاکتور تجمع زیستی عناصر مورد بررسی در گیاه شال‌دم برای کبالت (02/0)، کروم (07/0) و نیکل (12/0) کمتر از یک بود. نتیجه‌گیری کلی: توانایی گیاه شال‌دم در انتقال و تجمع عناصر با پتانسیل سمّیت از خاک به اندام‌های خود کم بود. بنابراین معرفی این گونه به عنوان گیاه مقاوم به آلودگی عناصر با پتانسیل سمّیت و پایش غلظت عناصر در خاک در دوره‌های زمانی مختلف پیشنهاد می‌شود.

کلمات کلیدی