هوش مصنوعی طی دهه‌های اخیر به یکی از فناوری‌های تحول‌آفرین در عرصه‌های گوناگون، به‌ویژه آموزش عالی، تبدیل شده است. ورود ابزارهایی مانند سیستم‌های یادگیری تطبیقی، چت‌بات‌های هوشمند و هوش مصنوعی مولد فرصت‌های متعددی برای ارتقای کیفیت آموزش، شخصی‌سازی یادگیری، کاهش بار کاری استادان و افزایش تعامل و انگیزش دانشجویان فراهم آورده است. این پژوهش با رویکرد مرور نظام‌مند و بر اساس چارچوب اوکولی و شابرام (Okoli & Schabram, 2010) به بررسی ۲۴ مقاله منتخب از پایگاه‌های معتبر علمی پرداخته تا تصویری جامع از فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در آموزش عالی ارائه دهد. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از ChatGPT و فناوری‌های مشابه موجب بهبود معنادار در عملکرد تحصیلی، ارتقای مهارت‌های تفکر انتقادی و خلاقانه، افزایش رضایت و کاهش استرس دانشجویان شده است. همچنین، این ابزارها نقش مهمی در فراهم‌کردن آموزش شخصی‌سازی‌شده و دسترسی برابر به منابع یادگیری دارند. از سوی دیگر، پژوهش‌ها بیانگر ظرفیت هوش مصنوعی در تسهیل وظایف آموزشی و اداری استادان بوده و آن را به عاملی مؤثر در تحول ساختارهای سنتی آموزش بدل کرده‌اند. با این حال، چالش‌هایی همچون نگرانی‌های اخلاقی، حفظ حریم خصوصی داده‌ها، خطر وابستگی بیش از حد دانشجویان به فناوری، کاهش یادگیری مستقل و کمبود زیرساخت‌ها و مهارت‌های لازم در میان استادان، موانعی جدی در مسیر بهره‌برداری مؤثر از این فناوری به شمار می‌روند. مرور مطالعات همچنین نشان می‌دهد که بیشتر تحقیقات در بستر کشورهای توسعه‌یافته انجام شده و جنبه‌های مدیریتی، فرهنگی و انسانی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، نتایج این پژوهش بر ضرورت انجام مطالعات جامع‌تر و بومی‌سازی کاربردهای هوش مصنوعی در آموزش عالی تأکید می‌کند. به‌طور کلی، یافته‌ها حاکی از آن است که بهره‌گیری هوشمندانه و مسئولانه از هوش مصنوعی می‌تواند نقش بسزایی در ارتقای کیفیت یادگیری و آموزش دانشگاهی ایفا کند و مسیر تحول نظام‌های آموزشی مدرن را هموار سازد.

کلمات کلیدی