بیان مسئله : معماری ایرانی در دوره‌های تاریخی متکی بر الگوهای هندسی و نمادین بوده است که در میان آن‌ها «فرم مربع» جایگاهی ویژه دارد. چهارطاقی، چهارصفه و هشت‌بهشت سه نمونه شاخص از الگوهای فضایی مبتنی بر مربع‌اند که در مطالعات پیشین عمدتاً به‌صورت منفرد بررسی شده‌اند. فقدان رویکرد تطبیقی و عدم تحلیل روند تکامل این سه الگو، موجب شده درک جامعی از پیوستگی ساختاری و مفهومی میان آن‌ها شکل نگیرد. هدف پژوهش :هدف این پژوهش تحلیل تطبیقی چهارطاقی، چهارصفه و هشت‌بهشت با تأکید بر تحول ساختاری، مفهومی و عملکردی آن‌ها و روشن‌سازی روند تکامل الگوهای مربع‌محور در معماری ایرانی از دوره ساسانی تا صفوی است. سؤال تحقیق:فرم مربع در الگوهای فضایی معماری ایرانی چگونه از چهارطاقی به چهارصفه و سپس به هشت‌بهشت دگرگون شده است و چه پیوستگی‌های مفهومی، کالبدی و عملکردی میان این سه الگو وجود دارد؟ روش تحقیق: این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده و داده‌های آن از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی، منابع پژوهشی و تحلیل نمونه‌های شاخص معماری ایرانی جمع‌آوری شده است. روش تحلیل، تطبیقی و مبتنی بر بررسی ساختار هندسی، سازمان فضایی و معناشناسی سه الگو است. نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که چهارطاقی، چهارصفه و هشت‌بهشت سه مرحله از تکامل یک نظام فضایی مشترک‌اند و نه ساختارهایی مستقل و گسسته. چهارطاقی با مربعِ مرکزی و گنبد، بنیانِ مفهوم مرکزیت قدسی را تثبیت می‌کند. چهارصفه با توسعه جهتی و کارکردی این مرکزیت، الگوی فضایی پیچیده‌تری پدید می‌آورد. هشت‌بهشت اوج تلفیق هندسه، عملکرد و منظر است و ترکیب مربع و باغ را در قالب هندسه‌ای متعالی ارائه می‌دهد. تداوم فرم مربع در این سه الگو بیانگر جهان‌بینی ایرانی است که در آن وحدت میان فرم، معنا و عملکرد محور سازماندهی فضاست. این روند تکاملی نشان می‌دهد که معماری ایرانی با حفظ ریشه‌های هندسی، توانسته مفاهیم قدسی و عملکردهای متنوع را در ساختاری واحد ادغام کند.

کلمات کلیدی