نهاد حِسبه یکی از مهم‌ترین سازوکارهای نظارتی در حکومت‌های اسلامی به‌شمار می‌رفت که وظیفه آن تضمین اجرای صحیح احکام شرعی و انتظام امور اجتماعی بود. از جمله کارکردهای اساسی این نهاد، نظارت بر فعالیت‌های حرفه‌ای، به‌ویژه حرفه‌های مرتبط با سلامت عمومی همچون پزشکی، داروسازی، دامپزشکی و چشم‌پزشکی بود. محتسب موظف بود صلاحیت علمی و اخلاقی پزشکان را بررسی کرده، بر عملکرد آنان نظارت کند و از طریق اخذ سوگندنامه‌های پزشکی، ایشان را به رعایت اصول اخلاقی و حرفه‌ای ملزم سازد. هدف این پژوهش تبیین شیوه‌ها، ضوابط و سازوکارهایی است که نهاد حسبه به‌وسیله آن‌ها به ارزیابی، کنترل و هدایت عملکرد پزشکان می‌پرداخت و چگونه در تنظیم مناسبات پزشکی و بهداشتی در تمدن اسلامی میانه نقش داشته است. این مطالعه با روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه پژوهش کتابخانه‌ای انجام شده و منابع اصلی مربوط به حسبه و پزشکی اسلامی در تمدن اسلامی میانه، همراه با آثار مرتبط مورد بررسی قرار گرفته است. اهمیت این پژوهش در آن است که برای نخستین‌بار نقش نهاد حسبه را در حوزه اخلاق پزشکی به‌صورت مستقل بررسی کرده و دیدگاه‌های اندیشمندانی چون زکریای رازی و صاحب‌نظرانی مانند عبدالرحمن شیزری و ابن اخوه را در این زمینه تحلیل می‌کند. همچنین، این تحقیق با توجه به شباهت کارکردهای نهاد حسبه با سازمان نظام پزشکی معاصر، می‌تواند به درک تاریخی نظارت بر حرفه پزشکی کمک کرده و زمینه‌ای برای بازاندیشی در مسئولیت‌های اخلاقی پزشکان امروز فراهم آورد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که حسبه به‌عنوان نهادی ناظر، با بهره‌گیری از متخصصان هر رشته و از طریق آزمون صلاحیت و اخذ عهدنامه‌های پزشکی، بر عملکرد پزشکان نظارت مؤثر داشت؛ الگویی که در قالبی نوین، همچنان در نظام‌های پزشکی امروز قابل مشاهده است.

کلمات کلیدی