تفکر مقیاسی، مفهومی نوین در حوزۀ روان‌شناسی شناختی و جامعه‌شناسی فرهنگی است که بر تحلیل چندلایه‌ای، دقت، کل‌نگری، سنجش اثرات و پیچیدگی پدیده‌ها تأکید دارد. هدف پژوهش حاضر بررسی بازتاب تفکر مقیاسی در فرهنگ ایران براساس الگوی مفهومی تحلیل زباهنگ است. در این پژوهش، از رویکرد کیفی و روش تحلیل زباهنگ بهره گرفته شد تا نمودهای زبانی این نوع تفکر در گفتمان‌های روزمرۀ فارسی، اشعار و ضرب‌المثل‌ها مورد واکاوی قرار گیرد. داده‌ها شامل نمونه‌هایی از زباهنگ‌های مرتبط با پنج مؤلفۀ تفکر مقیاسی (مقیاس، تأثیر، پیچیدگی، کل‌نگری و دقت) است که از متون فرهنگی و زبان گفتاری گردآوری شد. سپس این زباهنگ‌ها با تکیه بر عناصر تحلیلی الگوی مفهومی تحلیل زباهنگ بررسی شدند. یافته‌ها نشان داد که اگرچه فرهنگ ایران از میراث غنی در حوزۀ تفکر مقیاسی، تحلیلی و کل‌نگر برخوردار است، اما در عمل روزمره گاه گرایش‌هایی به ساده‌سازی، قضاوت‌های آنی و واکنش‌های هیجانی نیز مشاهده می‌شود. این دوگانگی، فرهنگ ایران را در وضعیت میان‌میدانی قرار می‌دهد که نیازمند بازاندیشی و مداخلۀ تربیتی در سطوح آموزشی و رسانه‌ای است. این مطالعه، کاربردی نوین از تحلیل زبان برای شناخت گرایش‌های فرهنگی ارائه می‌دهد و می‌تواند در طراحی سیاست‌های زبانی، هویتی، مدیریتی، تربیتی و تلاش برای دست‌یابی به تعالی فرهنگی مؤثر واقع شود.

کلمات کلیدی