بررسی کارکرد مرزداری و نقش حکام محلی شمال خراسان در ناامنی‌ مرزهای شمال شرق از اهمیت زیادی برخوردار است. این پژوهش می‌کوشد با روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای منابع تاریخی، به این پرسش پاسخ دهد که چرا با وجود حکومت‌های مرزداری شمال خراسان، امنیت در این حدود برقرار نبود؟ فرضیه پژوهش آن است که سیاست‌های حکام محلی در ایجاد ناامنی اثرگذار بود. یافته‌ها نشان می‌دهد ادارۀ سرحد با حکام مستقل در کارکرد متعارف مرز دشواری‌هایی پدید می‌آورد و موجد ناامنی می­شد، زیرا قطع حملات برای حکام محلی به مفهوم قطع درآمد مربوط به آن و امتیازاتی بود که دولت در قبال مرزداری به آنان اعطا کرده بود. حکام محلی، یکی از محرک‌های تاخت‌وتازها و از موانع تابعیت ترکمن‌ها بودند. وجود سه قدرت موازی و رقیب که با تحریک ترکمن سعی در تضعیف یکدیگر داشتند، به ترک‌تازی‌ها بیشتر میدان می‌داد. تاخت‌وتاز متقابل حکام محلی و سوءرفتار با ترکمن‌ها نیز در روند گسترش غارتگری نقش تشدیدکننده داشت. نتایج نشان می‌دهد موانع و معضلات در راه امنیت، ناشی از شیوه مرزداری دولت قاجار بوده است. ساختار ملوک طوایفی سرحد و قدرت استقلال حکام محلی، مانع از اعمال قدرت و نظارت مرکز بر فعالیت آنان می‌شد. ضعف دولت و فقدان نظارت، زمینۀ تخطی از مرز، نادیده گرفتن تصمیمات دولتی، سوءاستفاده از موقعیت، تبانی و تعامل را فراهم می‌کرد. درمجموع، عملکرد مرزبانان تأثیر قاطعی در نفوذپذیری مرز ترکمن داشت و سعی دولت برای اصلاح نیز قرین توفیق نبود و ایران، تنها با ورود روسیه توانست پس از سال‌ها حکام محلی را تحت نظارت درآورد.

کلمات کلیدی