ارائة راهکاری برای پیوند ذهن و عین در علم حصولی، مسئله­یی بسیار مهم، اما دشوار است. حکما و متکلمان مسلمان با واکاوی هستی­شناختی صورتهای ذهنی، به بررسی رابطۀ آنها با واقعیتهای خارجی پرداخته‌اند. با وجود این، آنان در اینباره با ابهامها و پرسشهایی مواجهند. آیا آنان به ذاتگرایی و اینهمانی ماهوی ذهن و عین باور دارند؟ مطالعۀ آثار علمی آنان در این­ باب نشان از دو دستگی سخنانشان دارد. بخشی از سخنان آنان، مؤید باورشان به اینهمانی ماهوی ذهن و عین (نظریۀ «انحفاظ ماهیت») است، اما بخشی دیگر، این گمان را ایجاد میکند که آنان به نظریۀ شبح باور داشته‌اند. از اینرو، بررسی تاریخی‌ـ‌تحلیلی دیدگاه آنها خالی از فایده نخواهد بود. در این نوشتار با بررسی آثار بزرگانی همچون ابن­سینا، شیخ­اشراق، فخر رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، میر سیدشریف جرجانی و ملاصدرا، به تتبع نظریۀ «انحفاظ ماهیت» میپردازیم. پس از غور در دیدگاه هر کدام از این بزرگان، باور به نظریۀ شبح در حکمت مشاء را بررسی کرده‌ایم. با آنچه از جستجو در کلمات حکمای پیشین بدست آورده‌ایم و با نقد آنچه در تأیید باور آنان به نظریۀ شبح، مطرح ساخته‌ایم، از یکسو باورمندی عموم حکما به نظریۀ «انحفاظ ماهیت» روشن میشود و از سوی دیگر، سستی اسناد نظریۀ شبح به حکمایی نظیر بوعلی سینا مشخص میگردد.

کلمات کلیدی